Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин, Зууны манлай эмэгтэй гээд төр ард түмнээсээ дээдийн дээд эрхэм цол гуншинг хүртсэн ганц эмэгтэй бол яах аргагүй Лувсанжамцын Цогзолмаа билээ. Түүний бүтээсэн “Учиртай гурван толгой” дуурийн Нансалмаагийн дүр нь тайз дүүрэн таашаалтай, танхим дүүрэн талархалтай, чимэг тунгалаг хоолойтой, сэтгэлийн тэмүүлэл давамгайлсан, жинхэнэ монгол бүсгүйн төрхийг гаргаж чадсан гэж мэргэжил нэгтнүүд нь үнэлдэг юм билээ. “Бид чинь ховордсон амьтад болчихоод байна шүү дээ” гэж ярих “Эртний сайхан” чуулгын сайн дурын уран бүтээлчид одоо ч эгээ л цэл залуу насных шигээ эрч хүчтэйгээр урлагийн тоглолтоо үзүүлсээр явна. Эдгээр эрхэм буурлуудын маань манлай, чуулгын уран сайхны удирдаач Л.Цогзолмаа хатагтайг энэ удаагийнхаа “Хүмүүсийн хоймор” буландаа заллаа.
“Энэ хүүхдийг би хүн болгож чадахгүй нь, та үрээ болгож аваач”
Хуучнаар Түшээт хан аймгийн Халиугчин Боролзой уулын хошууны гал голомт гэгддэг Угтахын ерөөлтэй Угтаалцайдам суманд 86 жилийн тэртээ тэрээр мэндэлсэн юм. Хүн төрсөн нутагтайгаа хүйн холбоотой байдаг гэж үнэхээр үнэн юм билээ. Нялх байхдаа гарсан болохоор нутгаа сайн мэддэггүй байсан ч Төв аймгийн 70 жилийн ойгоор нутгийнхаа сумдаар явж байгаад Угтаалцайдамын Улаанхадандаа очлоо. Үнэхээр сайхан нутаг байна билээ. Хүн төрж өссөн нутгаа үргэлж сэтгэл зүрхэндээ тээж явдаг, тэгэхээс өөр аргагүй гэж тэрээр нэгэнтээ дурссан байдаг.
Цогзолмаа гуайн төрсөн эхийг нутаг усандаа гайхагдсан сайхан бүсгүй байсан тухай дам яриа байдаг. Түүнийг мэндлэх үеэр айл саахалт байсан Лувсанжамц гэдэг хүн эх барьж авсан гэдэг. Нялх хүүхдэдээ хань болж чадахгүй гэдгээ ухаарч, мэдсэн ээж нь “энэ хүүхдийг би хүн болгож чадахгүй нь, та үрээ болгож аваач” гээд шууд өгөхөд нь юу ч хэлж чадахгүй гэртээ авч ирж байсан гэж өргөж авсан ээж нь хожим ярьж байсан юм. Төрүүлсэн ээж нь Цогзолмаа охиноо гаргаад сарын дараа л өөд болсон аж. Гэтэл өргөж авсан ээж, аав хоёр нь түүнийг зургаан настай байхад хоёулаа нэг жил нас барчихав. Ингээд өргөж авсан аавынхаа өргөмөл охин Маамаа эгчийн гар дээр үлдсэн түүхтэй. Эгч нь түүнийг 17 нас хүртэл хүмүүжүүлсэн. Мэдээж хорь гаруй насандаа зургаан настай дүүтэйгээ үлдэж амьдрал ахуйгаа залгуулахад хэцүү байсан биз. Цогзолмаа гуай багадаа жаахан бүрэг байсан юм уу, аль эсвэл өнчин юм гэж ойр тойрныхон нь эрхлүүлдэг байсан болоод ч тэр үү эгчийнх нь анхны нөхөр түүнийг “маанаг” гэж загнадаг байсныг ч тэрээр дурссан байдаг. Эгч нь түүнийг өсгөх гэж, хажуугаар нь нөхрөө аргалах гээд элдэв зовлон үзсээр 32-хон насандаа буюу 1942 онд хорвоо ертөнцөөс халин одсон аж. Анх Цогзолмаа гуайг ЗХУ-д тоглолтоор явах болоход нь “Чи заавал яв, Надаас хойш чамд энэ ажлаас чинь өөр хань болох юм юу ч байхгүй” гэж хэлж байжээ. “Тухайн үед тэднийх Чингэлтэйн аманд ганц гэрт амьдардаг байв. Өөрийнх нь төлөө үргэлж санаа зовж хайрладаг байсныг нь бодохоор гол харлах шиг л болдог. Yнэхээр л эгчээс минь хойш урлаг, урлагийн хамт олон ачит эгчийг минь орлож түшиг тулгуур минь болсон” хэмээн дурсана. Бага насных нь ганцаардмал хүнд, хүчир амьдрал түүнд амьдралын хатуужил, их ухаан хайрласан гэлтэй. Хүн зовлонг дагаад урсах биш сөрж, амьдарч чадсан хүн л амжилтад хүрдэг.
Мэдээж хүний амьдралд баяр, гуниг ээлжилнэ. Тэр бүхнээс гэрэл гэгээг нь сэтгэлдээ хадгалж явах нь чухал. Тэвчээртэй хүнийг л тэнгэр тэтгэдэг юм гэдгийг тэр өөрийн биеэр харуулж яваа гэдэгтэй олон хүн санал нэгдэх байх аа.
“Би жүжигчин болъё, та нар үз”
Магадгүй хүүхэд бүр л багадаа урлагт дурлаж жүжигчин болж тоглодог байх. Энэ нь урлагийн нөлөөлөх
их хүчний нэгэн илрэл биз ээ. Цогзолмаа гуайн хувьд ч мөн адил бага байхдаа айлын хүүхдүүдийг тойруулж суулгачихаад “Би жүжигчин болъё, та нар үз” гээд л орны хөшигний араас гарч ирж дуулдаг байсан гэнэ. Айлын эгч бууз өгнө гээд хэлчих юм бол ч бүр учиргүй их дуулна. Гэхдээ өнчин хүүхдийн хоолой хөөрхөн байдаг юм гэж хүмүүс ярихыг нь сонсоод өнчин гэдэг үгийн нарийн учир утгыг мэдэхгүй баярладаг байсан нь өрөвдмөөр ч юм шиг. Анх 1934 онд Бөмбөгөр ногоонд “Говийн хүүхэн Гүндэгмаа” гэдэг жүжиг үзсэн нь түүний сэтгэлд тодхон дурсамж үлдээжээ. Тухайн үед тэрхүү жүжигт гавьяат жүжигчин Болд, Шаравдоо гуай нар тоглож байсан юм билээ. Тэр үед бяцхан Цогзолмаа жүжиг тарсны дараа ямар аргаар орсон юм бүү мэд. Нэг мэдэхэд л жүжигчдийн өрөөнд орчихсон байсан. Гялтганасан цэнхэр торгомсог хувцастай, нүүрний будгаа яаруу сандруу арилгаж байгаа жүжигчин эгчийг хараад яах ч учраа олохгүй ухаан алдах шахталаа биширч байлаа. Ингэж л тэр үеийн урлагийн томчууд хүүхэд байхад нь түүний сэтгэлд гэрэл цацраан гийгүүлсэн юм даа. Тэрнээс хойш олон ч жүжиг үзсэн аж. Зундаа тэднийх Голын цэнгэлдэхийн зүүн өмнө зусланд гардаг байв. Тэр нь одоогийн Төв цэнгэлдэхийн баруун тал юм. Голын цэнгэлдэхэд зуны театрт, төв театр, залуу театр, цэргийн театр, хотын клубууд ээлжлэн ирж ший жүжиг тоглоно. Хүүхэд оруулахгүй, тасалбар авах мөнгө ч байхгүй болохоор гадуурхи банзан хашааных нь завсраар шагайж бүх жүжгийг үздэг байлаа. Тэгээд болоогvй эгчийнхээ нөхрийн танил цэргийн дарга нарын өмнүүр цэрэг болж алхаж байгаад л тэр үеийн цэргийн дуунуудыг дуулна. Тэгээд нэг их удалгvй эгчийнх нь нөхөр Намсрай цэргээс халагдаад Засгийн газрын зааварлагчаар ажиллав. Тэнд ажиллаж байхдаа 1938 оны зун соёлын ордны урлагийн бригадыг хөдөө ахалж явахаар болсон аж. Ах нь урлагт дуртай болохоор нь өрөвдсөн юм байлгүй, тэр жилдээ тухайн үеийн Багш нарын соёлын ордон гэдэг газарт дагуулж очоод шалгуулжээ. Тэгээд нэг сар туршилтаар сайн дураар явах зөвшөөрөл өгснөөр Цогзолмаа гуайн амьдралд аз жаргал авч ирсэн урлагийн алтан босго өмнө нь тэвхийтэл гараад ирсэн хэрэг л дээ.
Тухайн үеийн урлагийн хүмүүс тийм ч нэр хүндтэй байгаагүй
Арван дөрөвхөн насандаа буюу Цогзолмаа гуайг урлагт анхлан хөл тавих үед урлагийнхан одоогийнх шиг ийм их нэр хүндтэй байгаагүй. Урлагийн хүмүүсийг мэдлэг боловсрол муутай, тогтвор суурьшилгүй гэж ярина. Иймэрхүү хов живийн яриа түгээмэл байсан ч сэтгэлийнхээ дуудлагаар урлагтай холбогдсон охин ичиж эмээж, зорьсноосоо буцахыг хүссэнгүй. Харин ч урлагийн босгыг алхсан өдрөөс эхлээд л урлагийн хүмүүсийн энэрэнгvй сэтгэл, сайхан санаа хамтач хүмүүжлийг мэдэрч ивээл хайрыг нь хүртэж эхэлсэн гэдэг. Тэр үед Багш нарын соёлын ордны дэргэдэх бүлгэм дугуйлангаас нийтийн бүжиг, орос англи, франц хэл урлаг уран сайхны анхны мэдлэгтэй болсон хүн олон бий. Цогзолмаа гуайг анх шалгуулж байхад нэг ёочин тоглож байсан намхавтар бор хүн дэргэдээ дуудаж ирүүлээд “дуу дуулж, бvжиглэж чадах уу” гэж асуухад нь өнөө цэргийн дарга нарт дуулж өгдөг байсан дуугаа дуулаад алхаж гарав. Гэтэл нөгөө бор хүн учиргүй их шоолоод нэг мандалин хөгжим өгч ядам хуруугаараа хоёрдугаар утсан дээр нь дарж хоёр цохь гээд нэг ая тоглуулаад байж. Хожим санах нь тэр “Шивээ хиагт” дууны эхний хэсэг байсан гэнэ. Түүнийг шалгаж байсан хүмүүс бол нэрт хөгжимчин Дашдулам, Чулуун, Солгой гэдгээрээ алдартай Баяр багш нар байсан байгаа юм. Намайг бага байсан болохоор бүгд л Бүлтүүш гэж дуудна. Бүгд л түүнийг дэмжиж тусалж, зааж, сургадаг байлаа. Баяр багш хөгжим заана. Гончиг гуай дуу, Даарийжав бүжиг заадаг байв. Мандолин хөгжмөө бариад дуулна. Бас ч болоогvй босч бүжиглэнэ. Хүүхэд л юм хойно хүмүүс өхөөрдөж урамшуулан алга ташилтаар шагнадаг байсан нь түүнд урлагийн хүн болох их урам зоригийг өгсөн ачтай. Ингээд хоёр сарын дараа гэхэд тэрээр албан ёсны дагалдан жүжигчин болж, анхны цалин болох 40 төгрөгийг аваад хязгааргүй баярлаж байсан гэжээ. Тухайн үедээ л 40 төгрөг гэдэг маш их мөнгө байлаа.
1940 оны зун Сэлэнгэ аймагт урлагт ухуулгын бригад гарч тэр бүрэлдэхүүнд нь багтлаа. Ачааны машинд тээшээ ачаад дээр нь өөрсдөө суугаад явна. Машиныхаа тэвшний дөрвөн буланд нарийн мод босгож түүндээ хөндлөн шургааг бэхэлж доогуур нь хөлөө гадагш унжуулж сууцгаадаг байсан гээд одоогийн хүүхдүүд сонсвол сэтгэлд нь багтахгүй сонин хачин ч ихтэй дээ ихтэй. Цогзолмаа маань…
Арслангийн урдаас аяга бариад очихоор л хамаг бие салгалаад ухаан алдах шахдаг байлаа
Төв театрт орсон нь 1944 оны намар. Төв театрт орсон гэдгээ сонсоод тухайн үедээ Цогзолмаа гуайд нэг бодлын баяртай нөгөө бодлын айдастай санагдаж байсан гэдэг. Яагаад баярламаар санагдсан бэ гэхээр урд нь хөгжимтэй ганц нэг дуу дуулж байснаас биш жинхэнэ дуучны үүрэг гүйцэтгэж байгаагүй, одоо бол жинхэнэ дуучин, жүжигчин болно гэж боджээ. Харин айсан учир нь, тэр их нэртэй том газар очоод дуучин болж чадахгүй бол яана гэж айсных гэнэ. Ингэж л театрт ирсэн юм даа. Урлагийн томчуулын дунд байхдаа сүрдмээр атлаа бахархаж биширмээр байдагсан гэнэ. Шинэ ирсэн хүнийг цэрвэхгүй хэзээний танил, дотно сэтгэлээр угтсан нь улам их бишрэл хүндэтгэл төрүүлжээ. Бас тэрээр “Миний хувьд хүнээс илүү хоолой, авьяасгүй ганцхан хамт олныхоо тусалж дэмжиж тэтгэсний үрээр уран бүтээлчийн зэрэгт хүрсэн юм” хэмээн даруухан ярина. Түүний мэргэжлийн жүжигчин болох анхны гараа Театрт ирээд анх тоглосон дүр нь “Миний баясгалан” жүжгийн Дулмаагийн дүр байжээ. Дулмаа бол жижигхэн атлаа сэтгэлийн зовлонтой, амьдралдаа алдаж, онож, яваа малчин бүсгүйн дүр байлаа. Жүжигт зохиолчийн үгийг цээжилчихээд л ажилчин, малчин, сэхээтэн аль нэг хүнийг дуурайж тоглоод болдог гэж бодож явсан түүнд жүжигчин хүний хөдөлмөрийн амин сүнс нь хүний дотоод ертөнцийг зүрх сэтгэл оюунаараа нээж амьдруулдаг эрхэм хүндтэй хэцүү хөдөлмөр болохыг найруулагч Н.Цэгмид гуай л анх мэдрүүлсэн гэдэг.
Yүний дараа 1944 оны сүүлээр “Цогт тайж” киноны төвдийн гүнжийн дүрд тоглох боллоо. Уг дүрд Рэнцэнноров тоглох ёстой байж гэтэл тэрээр мэс засал хийлгэх болсон учраас оронд нь Цогзолмаа гуай тогложээ. Тэр олон алдартай, ахмад жүжигчдийн дунд тэгээд бүр тийм хүүхэн болж, сургууль хийнэ гэж бодохоор ёстой л дүүжлэгдэх гэж байгаа юм шиг санагдаж байсан гэдэг. Арслан буюу Цэрэндэндэв гуайн өмнө аяга бариад очихоор л хамаг бие нь салгалж, нүүр ам нь таталдаад ухаан алдаж унах шахаж байжээ. Ямартай ч найруулагч, хамтран тоглогч хоёроо тэрээр багагүй зовоосон бололтой.
Монголын элит гэр бүл гэхээсээ илүү урлагийн гэр бүл гэхэд дуртай
Тэрээр ханьтайгаа 1944 онд анх танилцаж байжээ. Улсын их сургууль дээр болсон үдэшлэгт хөгжим тоглохоор очих үед нь үнэртэй ус учиргvй их ханхлуулсан дэгжин гэгч өндөр цагаан залуу хоёр гурван удаа урьж бүжиглээд гэрт нь хүргэж өгснөөр анх танилцжээ. Тухайн үед Цогзолмаа гуай 20-той, өнөө залуу болох Намсрай 26 настай байсан аж. Тэгэхэд Намсрай гуай Намын төв хороонд ажилладаг байв. Орой жүжиг тарах бүрт л Намсрай гуай гадаа нь зогсч байна. Заримдаа хоёулаа хамт явна, заримдаа Цогзолмаа гуай ичсэндээ зугтана. 1945 оны дайны үед Намсрай Өвөрмонгол явжээ. Нэг л өдөр Цогзолмаа гуайг гэртээ ирсэн чинь мань хүн гурил элдээд зогсч байж. Тэр үед Цогзолмаа гуай өргөмөл эцэг эхийнхээ сайн танил айлд амьдардаг байж. Тэр айлынх нь хөгшчүүл ч сайн хүү байна, суу гэж ятгана. Тэгээд л тоонот гэрт дэр нэгтгэж тостой шөлөнд хошуу дүрсэн юм даа. Анхны амьдралаа залуу хосууд маань дөрвөн ханатай жижиг гэрт өрх тусгаарлан эхлүүлж байжээ. 1948 онд том охин Сувд нь төрлөө. Удалгvй хоёр жилийн дараа Шүр ч мэндэллээ. “Сувд их зөрүүд хэнэггүй. Харин Шүр их зантай яравгар, тушаах дуртай. Ганчимэг болохоор их хөдөлгөөнтэй, баригддаггүй хүүхэд байсан шүү. Ганхуягийг том толгойтой болохоор нь Тунхуу гэж нэрлэнэ. Намсрай ганц хүүгээ их өмөөрч эрхлүүлдэг байсан юм. Энхтүвшинг час улаан юм гарсан болохоор Улаанаа гэж дууддаг байлаа. Миний таван хүүхдийг бидний Шар ээж хэмээн хvндлэн авгайлдаг Өлзийсvрэн эгч л өсгөж хүмүүжүүлсэн дээ” хэмээн тэрээр гэр бүлийнхнийхээ тухай дурсчээ.
Энэ гэр бүлийг Монголын элит гэр бүл гэж нэрлэх нь ч аргагүй мэт. Гэхдээ элит гэхээсээ илүү урлагийн гэвэл зохих биз дээ гэж тэд цөм даруухан загнадаг юм. Хүүхдүүдээ багаас нь эвтэй байхыг л сургамжилж ирсэн бас зорисон ажилдаа зүрх сэтгэлээ зориулж үнэнч байхыг захидаг гэнэ. Театрын тайзны хажуу талын тасалгаа, жүжигчдийн өрөөгөөр гүйж, гэр орондоо урлагийнхны яриа хөөрөө сонсч өссөн тэдний хүүхдүүд урлагт хайртай болж өссөн. Ууган охин Сувд Ардын жүжигчин, охин Ганчимэг хөгжим бүжгийн дунд сургуульд багш, хөгжимчин, охин Энхтүвшин кино судлаач, олон улсын харилцааны мэргэжилтэй /”Шүрэн бугуйвч”, “Элсний нүүдэл” киноны найруулагч/, ганц хүү Ганхуяг дуучин. Харин охин Шүр нь сэтгүүлчийн мэргэжлийг сонгосон аж. Одоо энэ гэр бүлийн ач зээ нар улам бүр өнөр өтгөн болоод 20 дөхөж яваа гэнэ.
Миний хань хосгүй хүн байсан. Сайн хань эцэг эхийг орлож чаддаг юм.
Монголын элит гэр бүлийн тэргүүн Ц.Намсрай агсан “Үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгчээр 22 жил ажилласан төрийн шагналт, соёлын гавьяат зүтгэлтэн орчуулагч, сэтгүүлч, дипломатч, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн хүн байсан юм.
Энэ гэр бүлийн амьдралд саад тотгор, дутагдах гачигдах зүйл хэзээ ч тохиолдож байгаагүйгээр барахгүй энгийн мань мэтийн ахуйгаас хол тасарсан хүмүүс мэтээр төсөөлдөг нь үнэн. Гэтэл энэ гэр бүлийн эгэл амьдралтай танилцах үед хичнээн хөдөлмөрч хүмүүс байсныг нь мэдэрсэн.
Ц.Намсрай 1954 оноос ЗХУ-д Нийгмийн ухааны академийн аспирантурт, харин Л.Цогзолмаа 1957 оноос МУИС-д суралцаж байсан болохоор зөвхөн оюутны 300 төгрөгийн стипентээр л нэг хэсэг амьдарч байлаа. Ямартаа л махтай хоол байхгүй, бин хийхээр “Бас л махгүй хоол уу” гээд Ганхуяг дугуйгаа мулт чулуудах вэ дээ. Айлын хүүхдүүд чихэр иднэ. Дүүгээ горьдохлоор нь Сувд “Аав ээж хоёроо сургууль төгсөхөөр чихэр иддэг юм байхгүй юу” гэж байхав дээ…” гэжээ. Мөн тэрбээр нэгэн ярилцлагадаа “Би өөрийгөө азтай бүсгүй гэж боддог. Бүсгүй хүн бүр над шиг азтай байгаасай гэж хүсдэг. Ханиа магтахгүй хэн байхав. Харин миний хань хосгүй хүн байсан. Сайн хань эцэг эхийг орлож чаддаг юм. Эмэгтэй хүний зовлон жаргалыг ухаарч, ажил хөдөлмөрийг минь үнэлж илүү дутуу шалих шалихгүй юмаар хөөцөлддөггүй ухаантай эр хүн байсан даа” гэсэн байсан.
Ядуу тарчиг амьдрал дундаас өндийсөн өвөө эмээгийнхээ энэ их нэр хүндийг хамгаалж, өргөж явах том хариуцлага үр хүүхдэд нь иржээ.
Бид чинь ховордчихсон амьтад болоод байна шүү
Жинхэнэ монгол эмэгтэйн донж төрхийг шингээсэн сайхан бүсгүй гэж Хөдөлмөрийн баатар Цогзолмаа гуайгаар үе тэнгийнх нь төдийгүй нийтээрээ бахархдаг. Хараацай багаасаа зүтгэснийх өдий зэрэгтэй яваа минь их урлагийн ач гэж Цогзолмаа гуай ярих дуртай.
Урлагийн тогоонд 70 гаруй жил чанагдсан Цогзолмаа гуайг багшаа гэж дууддаггүй хүн тун ховор гэсэн. Шавийн шавийн шавь гээд ёстой л үндэстэй мод цэцэглэнэ гэдэг шиг ургаж гардаг байна. Уул ус, модны эхийг монголчууд хүндэтгэн, дээдэлдэгтэй адил урлагийнхан ч Цогзолмаа багшийгаа Өүлэн ээж гэж авгайлах юм билээ. Ингэж авгайлах нь ч учиртай. Нойр, амралтаа хасан урлагийн төлөө зүтгэхийн зэрэгцээ 5 сайхан хүүхдээ хөлийг нь дөрөөнд гарыг нь ганзаганд хүргэсэн ачтай ээж юм.
Мөн түүнийг сайхан монгол бүсгүйн бодит жишээ гэдэг. Аль Цогт тайж киноны л сайхан төвд гүнжийн дүр. Одоо ч тэр инээмсэглэл яг л хэвээрээ. Биеэ гайхалтай сайхан авч явдгийнх нь ач буян зөвхөн урлагт л бий гэж тэрээр даруухан ярьдаг юм. Үнэхээр ч урлагийнхан залуу жавхаалаг байдгийн нууц тэр биз дээ. Урлагийн хүмүүсийг хамгийн сэтгэл ариун хүмүүс гэж нэрлэдэг. Үнэндээ ч сүү шиг цайлган сэтгэл хүний царайг гэрэлтсэн өнгөлөг харагдуулдаг гэдэг.
Гоо үзэсгэлэн, авьяасаараа хэнийг ч урдаа гишгүүлээгүй ээж, охин хоёр төрөөс зэрэг гавъяа шагнал хүртсэн нь монголын түүхэнд анхных. Гэхдээ даруухан баатрын маань хувьд энд тэнд очоод Хөдөлмөрийн баатар гэж гуншинг нь дуудахад үргэлж навтасхийж сүрддэг гэнэ билээ.
Дуунд мөнхөрнө гэдэг хамгийн том буян, аз завшаан гэж зохиолч, уран бүтээлчид ярьдаг. Гэвэл Цогзолмаа гуайд зориулсан нэгээр зогсохгүй дуу байдаг нь түүнийг хэн болохыг бэлхэн харуулна. Хамгийн сүүлд л гэхэд Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав гуай “Манлай явсныг чинь мартахгүй” гэж их сайхан дуу зориулан гаргажээ. Ер нь бусдын амжилтын түүхийг хараад байхад эзэмшсэн мэргэжилдээ хязгааргүй хайртай байсанд л байдаг юм шиг санагдана. Цогзолмаа гуайн жишээг л ярихад “Бөмбөгөр ногоон” театрт байхдаа “шөнөжин сууж, өглөө долоон цаг хүртэл сургуулилт хийчихээд дахиад есөн цагт ажилдаа ирдэг байж. Тэгэхдээ жигтэйхэн баяртай гээч. Одоо ч энэ зангаа гээж чадахгүй “Эртний сайхан” чуулгынхаа хамт олонтой багагүй зүйл бүтээн хийж байгаа. Бас ч урилга заллага, элдэв хурал зөвлөгөөний хуваарьт дарагддаг бололтой юм. Бас янз бүрийн уралдаан, тэмцээний комисст орж, зааж зөвлөдөг албатай. Өөрөө ч энэ талаараа “Бид чинь ховордчихсон амьтад болоод байна шүү” гэж тоглоом болгон ярина.
УИХ-ын гишүүн Х.Баттулга нь 2004, 2008 оны сонгуульд АН-аас нэр дэвшин өрсөлдөж ялалт байгуулан сонгогдсон нэгэн. Тэрбээр Монгол улсын гавъяат тамирчин, самбо бөхийн дэлхийн аварга. Монголын нэртэй бөх төдийгүй сайн бизнесмен. Бөхчүүд бизнес эрхэлбэл тун овсгоотой,зах зээлийн мэдрэмжтэй байдаг нь богино хугацаанд оновчтой шийдвэр гарган ялалт байгуулдаг мэргэжлийн онцлог гэж судлаачид үздэгийг нотолсон хүн бол Халтмаагийн Баттулга. цааш унших…
С.Оюун гишүүн улс төрийн тогоонд орж ирснээсээ хойш парламентад тасралтгүй сонгогдож байгаа гишүүдийн нэг. Тэрээр ИЗН-ыг байгуулснаасаа хойш аль л ашигтай санал, албан тушаал амласан нам бүртэй эвсэж задарч явсаар нэр нүүрээ бараад байгаа. 2008 оны сонгуульд ИЗН-ынхан МАХН, АН хоёрын дундаас хоёр суудлаа өсгөөд авах юм бодсон ч санснаар нь болоогүй. 
Замыг бизнес болгоход хамгийн их гар бие оролцсон нөхөр бол Р.Буд гишүүн. Тэгэхээр түүнээс чанаргүй олон зам тавьсных нь төлөө, улсын төсвөөс өч төчнөөн тэрбум төгрөг жил бүр хумсалж байгаад хариуцлага нэхэж болохоор байгаа биз. Гэвч манайд ямар хариуцлагын тогтолцоо байх биш дээ. 
“Элээх тавилан”, “Нутаг амьтай аав”, “Ээжээс ерөөл хүсэх дуу” зэрэг олон сайхан дуугаараа ард түмний зүрх сэтгэлийг хөглөж чадсан дуучин бол МУГЖ Х.Болормаа билээ. Хэсэг хугацаанд хувийн амьдралаа төвхнүүлээд завгүй явсан дуучинтайгаа уулзаж түүний дууны хорвоотой хэрхэн ганзага нийлсэн талаар хуучилсан ярилцлагаа уншигчдадаа толилуулж байна. 
Эрдэмтэд энэхүү нууцлаг зүйл чухам хаана оршдогийг одоог хүртэл бүрэн гүйцэт тогтоож чадаагүй. Сүнс гэж чухам юу вэ? Түүний мөн чанар юунд оршдог вэ? Сүнс, оюун санаа бурхантай хэрхэн холбогддог юм бол? Тэр хэзээ хүний биед нэвтэрч, хүнийг нас барсны дараа чухам хаашаа алга болдог вэ гэсэн олон асуулт хүн төрөлхтний сонирхлыг үргэлж татсаар байдаг билээ. 
Олон тэрбум долларын хөрөнгө шаардсан төсөл болох сансарт зочид буудал байгуулах ажил шүүмжлэгчдийн шүүмжлэлийг үл хайхран эхний үйлчлүүлэгчээ 2012 онд хүлээн авахаар болжээ. Barcelona –н уран барилгад суурилсан архитектур бүхий ‘’The Galactic Suite’’ хэмээх энэ сансрын зочид буудлын 3 хоногийн төлбөр нь $4.4 сая –н үнэтэй юм байна. Энэ төлбөрт нь халуун орны арал дээр 8 долоо хоног сургуулилт хийх төлбөр багтсан аж. 
Ийм нэгэн дурлал кино”, “Хориотой жүжиг”-ээрээ олны танил болж урлагийн тогоонд царайлаг, сайхан гэх тодтгол хүртэх бүсгүйчүүдийн тоог нэгээр нэмсэн залуу жүжигчин бол “Х-түц” хамлагийн Б.Хулан билээ. Сургуулиа төгсөөд хошин урлагт хөл тавьсан бүсгүйг 14 хөн настай байхдаа монголын хамгийн анхны фото миссээр тодорч байсан гэдгийг магадгүй цөөхөн хүмүүс санаж байгаа биз ээ. 
2008 оны гей мисс Энхриймаатай цөөн хорм хөөрөлдлөө.
АНУ-ын шигшээ багийн тамирчид “Ванкувер 2010” өвлийн олимпийн наадамд тун өндөр амжилттай оролцож байна. Үүний илрэл нь олимпийн наадмын 15 дахь өдөр тус улсын чарганы шигшээ багийн тамирчид сүүлийн 60 жилийн хугацаанд авч чадаагүй алтан медалиа хүртсэн явдал юм. 
Монголын рок попын тод манлай, торгон жолоодын нэг “Хурд” хамтлагийн 14 дэх бие даасан бүрэн хэмжээний тоглолт өнгөрөгч баасан, бямба гарагуудад СТӨ-нөө болж, үнэнч фэнүүдийнхээ цөсийг хөөргөлөө. Хамгийн доргио фэнүүд, хамгийн их цус хөөргөсөн доргио хөгжмийг “Хурд”-ын тоглолт л мэдрүүлдэг. 
Их наран улс гэгддэг Япон улс амиа хорлолтоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Энэ нь үсрэнгүй хурдтай нийгмийн хөгжил болон, ёс зүйн дарамт, хуурай зан заншлаас шалтгаалдаг ч гэдэг. Мөн амиа хорлогчдын дийлэнх нь өндөр барилга дэрээс үсрэх юм уу хурдан галт тэрэгний урдуур орж амиа зольдог байна. Үүнтэй холбоотойгоор тус улсад нэгэн шинэ зүйл бий болжээ. 
Цээл сайхан хоолойгоороо хорвоо дэлхий, хотол түмнийг бишрүүлж явсан талын Монголын агуу дууч, Монгол Улсын Ардын жүжигчин Норовбанзад гуай уртын дуу хэмээх энэ гайхамшигт урлагийг дэлхийн дэвжээнд таниулсан. Түүнээс хойш Монгол түмний энэ агуу их өв, соёлыг хойч үедээ улбаалан хүргэх, түгээн дэлгэрүүлэх их үйлсэд цөхрөлтгүй зүтгэж, эх орныхоо нэрийг уянга яруу дуугаараа цуурайтуулж яваа бүсгүй бол МУГЖ Г.Хонгорзул билээ. 
Улаанбаатарт